Het eiland Madeira ligt in de Atlantische Oceaan op een afstand van 700 kilometer westelijk van Afrika en 1000 kilometer ten zuidwesten van de Portugese kust. Samen met Porto Santo en de zuidelijker gelegen Ilhas Desertas en de Ilhas Selvagens vormt het de archipel en autonome regio Madeira van Portugal. De Azoren hebben binnen Portugal dezelfde status. De grootste stad op Madeira en tevens de hoofdstad van de autonome regio is Funchal.
Madeira is een eiland met steile dalen, de rivieren hebben een hoog gradiënt en lopen in een bijna rechte lijn naar zee en de kusten van het eiland zijn steil en rotsachtig. Op enige afstand van de kust is de zee al 1500m diep. De noordkant van het eiland bevat meer kliffen en is steiler dan de zuidkant, dit kan komen doordat de noordkant ouder is en daarom al meer geërodeerd. Dit is allemaal een kenmerk van een geologische jong eiland ontstaan door vulkanisme en gevormd door erosie.
De gehele archipel bestaat uit de toppen van een massieve schildvulkaan van ongeveer zes kilometer hoogte gemeten vanaf de bodem van de Atlantische Oceaan. De archipel is relatief jong, rond 14 miljoen jaar geleden is Porto Santo als eerste eiland boven water gekomen. Vanaf het Midden Mioceen (15 miljoen jaar BP) tot 700000 BP is het eiland bijna continu door lavauitbarstingen opgebouwd vanuit een aantal OW- lopende breukzones gevolgd door een periode van erosie. Deze erosie laat zich goed zien in de amfitheaters met steile wanden in het centrale deel van het eiland. In een latere periode zijn er weer diverse uitbarstingen geweest tot in het Holoceen aan toe. De jongste uitbarstingen zijn gedateerd op ongeveer 6500 jaar oud.
In de laatste periode van uitbarstingen zijn slakken kegels en intracanyon lavastromen afgezet op het oudere uitgeholde bouwwerk. De jongste vulkanische activiteit op Madeira zijn in het west-centrale deel geweest en bestaan uit lavakegels in het bovenste deel van het dal van São Vicente afgewisseld met lavastromen en tefra afzettingen op de top van de Paul da Serra plateau. De lavatunnels bij São Vicente dateren uit deze periode.
De oorsprong van het vulkanisme is een hotspot in de aardmantel. Deze hotspot is al meer dan 70 miljoen jaar oud en de continentale drift van de platen van Afrika en Europa heeft een spoor van seamounts achtergelaten op de zeebodem van de oostelijke Atlantische Oceaan. De seamounts zijn verdronken vulkanen en staan op een noordoosten zuidwest lijn. De oudste verdronken vulkaan is de Tore seamount en bevindt zich ten westen van Lissabon.
Regelmatig vinden er lichte aardbevingen op het eiland plaats en ondanks dat er geen direct vulkanisme zichtbaar is mogen we niet aannemen dat er geen uitbarstingen meer gaan plaatsvinden. De meest aannemelijk plaats voor een volgende vulkaan uitbarsting is aan de zuidwest zijde van het eiland, de Afrikaanse plaat beweegt langzaam naar het noorden en van een hotspot neemt men aan dat deze stationaire plaats in de mantel inneemt. Het is mogelijk dat deze hotspoteen belangrijke rol heeft gespeeld bij de vorming van de Atlantische Oceaan. Op de zeebodem zijn geen aanwijzingen gevonden dat er een nieuw vulkaan eiland aan het ontstaan is.
Geography
Madeira kent een zeer mild klimaat (temperatuur ligt vrijwel altijd tussen de 16 en 22 °C.) en is door de natuur, de vele bossen en bergen populair bij wandelaars en natuurgenieters. Omdat de kust voornamelijk uit steile rotswanden bestaat en zandstrand vrijwel niet aanwezig is, kent Madeira geen massatoerisme. De hoogste berg is de Pico Ruivo (1862 m).
De bekendste specialiteit van Madeira is de versterkte wijn die ernaar genoemd is. Behalve door deze Madeira-wijn is het eiland ook bekend om de espada; een lange zwarte vis die op veel verschillende manieren bereid wordt.
De vele exotische bloemen die er in het wild groeien kenmerken het eiland zodanig dat Madeira ook wel het bloemeneiland wordt genoemd. Naast de Canarische Eilanden is Madeira de enige plek op de wereld waar de kanarie in het wild voorkomt. Daarnaast komt er op Madeira de Laurisilva veelvuldig voor, hetgeen ook op de UNESCO werelderfgoedlijst staat.
Madeira kenmerkt zich door zijn unieke netwerk van levada's: smalle irrigatiekanalen die over het hele eiland door de bergen zijn aangelegd. Vanwege de steile noordkust, is de kolonisatie van het eiland begonnen aan de minder steile zuidkust, waar ook de hoofdstad Funchal ligt. Het water vanuit de bergen in het noorden, werd via de levada's naar het relatief droge zuiden gebracht. Langs deze levada's is altijd een voetpad aangelegd, om onderhoudswerkzaamheden te vergemakkelijken. Op sommige plaatsen zijn deze paadjes slechts 20 centimeter breed en lopen ze vlak langs een steile afgrond. Op andere plaatsen zijn ze bijna 2 meter breed. De paden zijn goed te belopen en beveiligd met een hekwerk. Niet alle levada’s zijn toegankelijk. Wij hebben er diverse gezien welke niet meer toegankelijk zijn. De eerste levada’s zijn in de zestiende eeuw gebouwd en zijn gebouwd voor de irrigatie van de druiventeelt en de landbouw.
De zeer vruchtbare vulkanische bodem heeft gezorgd dat bloemen, bananen-, mango’s, appels en avocado’s zeer goed groeien op het eiland. Bananen en talrijke bloemen zoals orchideeën zijn naast de wijn een belangrijk export product. Wie ooit een zongerijpte banaan of een andere zongerijpte vrucht heeft gegeten weet dat de producten op de West-Europese markt maar zwakke aftreksels zijn van de producten op hun plaats van oorsprong. Dit alleen is al een goed reden om het eiland te bezoeken, er is geen massatoerisme en strandliefhebbers kunnen beter wegblijven. Door de zeer steile kusten zijn er geen zandstranden van enige betekenis.